21 października 2025r. mieliśmy przyjemność kolejny raz gościć Panią mgr Agnieszkę Szablewską, która swoim wykładem przybliżyła architekturę polskich synagog.
Pani Agnieszka jest absolwentką historii sztuki w specjalizacji bizantystyka w Instytucie Historii Sztuki Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Treścią wykładu była prezentacja zdjęć synagog jeszcze istniejących bądź zrekonstruowanych i ich opis.
W trakcie wykładu Pani Magister przekazała też wiedzę o początkach Żydów w w Polsce i Europie.
Pierwsi żydowscy kupcy przybyli z Europy Zachodniej i Południowej, a za nimi podążyli osadnicy chroniący się przed prześladowaniem. Dzięki przywilejom i szerokim prawom nadanym im w 1264 roku Statutem Kaliskim przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego, zostały uregulowane relacje z chrześcijanami.
Dokument ten rozszerzył na całą Polskę w 1334 roku Kazimierz Wielki, co stanowiło podstawę prawną dla sytuacji Żydów w Polsce. Statut ten jest ważnym dowodem i symbolem tolerancji religijnej w Polsce.
Kazimierz Wielki założył na miejscu wsi Bawół miasto Kazimierz dla ochrony południowych granic Krakowa i pozwolił osiedlać się w nim Żydom. Miastem żydowskim Kazimierz stał się w wyniku decyzji Jana Olbrachta w 1495 roku o przesiedleniu tam Żydów z Krakowa obwinianych o wzniecenie pożaru. Prawdziwym powodem były protesty kupców krakowskich, sprzeciwiających się lichwie i rosnącym zyskom kupców żydowskich.
Wykładowczyni wspomniała też o historii Żydów Aszkenazyjskich, grupie etnicznej pochodzącej ze środkowej i wschodniej Europy i Żydów Sefardyjskich, potomków Żydów zamieszkujących Hiszpanię i Portugalię.
W trakcie prezentacji zdjęć synagog i opisów architektury świątyń padły nazwy ich najważniejszych części. Bima – podium, z którego czytana jest Tora, znajduje się zwykle na środku sali modlitw, Aron ha – Kodesz – szafa ołtarzowa na zwoje Tory umieszczona na wschodniej ścianie, symbolizuje Arkę Przymierza, Babiniec – miejsce da kobiet.
Pani Magister podzieliła synagogi na obronne budowane w stylu gotyckim, będące częścią murów obronnych, odbudowane w stylu renesansowym. Do nich należą m.in. Stara Synagoga Kazimierz w Krakowie, w Strzegomiu, Oleśnicy czy w Lesku. Synagogi drewniane to synagogi w dawnej Rzeczypospolitej w Wołpie, Gwoździecu, Jabłonowie, Piaskach czy Chodorowie.
Synagogi w stylu mauretańskim – Wielka Synagoga we Lwowie, Tempel Kraków, w Łodzi, Piotrkowie Trybunalskim, Dąbrowie Tarnowskiej czy Synagoga Na Wygonie we Wrocławiu. Szczególnie synagogi w stylu mauretańskim mają przepiękne, bogate w wystroju i kolorystyce wnętrza i ciekawą architekturę, o czym mogliśmy się przekonać na podstawie prezentowanych zdjęć. Wiele z synagog zostało zniszczonych szczególnie w okresie drugiej wojny światowej. Te, które się zachowały, zostały odbudowane, są atrakcją muzealną na trasach turystycznych.
W synagogach nie znajdziemy wizerunków postaci. Ukazywanie Boga czy ludzi jest w religii żydowskiej zakazane. Za to ściany często ozdobione są wizerunkami zwierząt, szczególnie ważnymi dla judaizmu – jelenia symbolizującego pragnienie Boga, podążaniem do Niego i lwa, symbolu wywodzącego się z pokolenia Judy, oznaczającego królewską władzę, siłę, majestat, moc i ochronę boską.
Pani Agnieszka wzbogaciła wykład fragmentem muzyki Żydów Sefardyjskich i wywiadu z prof. Maciejem Tomalą na temat księgi Zohar – mistycznego komentarza do Tory.
Bardzo dziękujemy Pani mgr. A. Szablewskiej za interesujący wykład, który znacząco pogłębił naszą wiedzę o świątyniach narodu, który wpisał się w długoletnią historię naszego kraju.
Ewa Kozłowska